ఢిల్లీలోని జంతర్ మంతర్ వద్ద నిరసనలు నిర్వహించేందుకు అనుమతులు, ఆంక్షలపై చర్చ జరుగుతున్న నేపథ్యంలో ఒక ఆసక్తికరమైన అంశాన్ని పరిశీలించాలి. నిరసనలకు ఒక ప్రదేశం ఎంతవరకు అనుకూలంగా ఉంటుంది? అక్కడి రోడ్లు, భవనాలు, నివాస ప్రాంతాలు నిరసనకారులకు ఎలా సహాయపడతాయి? ఈ అంశాలను ప్రముఖ చరిత్రకారుడు ఎరిక్ హాబ్స్‌బామ్ సిద్ధాంతాల ఆధారంగా విశ్లేషిస్తూ, ఢిల్లీలోని జంతర్ మంతర్ నిరసనలకు అనుకూలమైన ప్రదేశం కాదని పేర్కొంది.
చరిత్రకారుడు ఎరిక్ హాబ్స్‌బామ్ తన ‘రివల్యూషనరీస్’ పుస్తకంలో ప్రజా ఉద్యమాలు, తిరుగుబాట్లకు నగర నిర్మాణం ఎలా ప్రభావం చూపుతుందో వివరించారు. ఢిల్లీ, వాషింగ్టన్ డీసీ, సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్ వంటి ఆధునిక నగరాలు ఆకస్మికంగా జరిగే నిరసనలకు అంతగా అనుకూలం కావని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. విశాలమైన రోడ్లు, బహిరంగ ప్రదేశాలు, రాకపోకలకు స్పష్టమైన మార్గాలు ఉండటం వల్ల నిరసనలను పోలీసులు సులభంగా నియంత్రించగలరని ఆయన విశ్లేషించారు.
జంతర్ మంతర్ చుట్టూ విశాలమైన రహదారులు, బహిరంగ ప్రదేశాలు ఉండటంతో అక్కడికి వచ్చే వారిని గుర్తించడం, వారి కదలికలను పర్యవేక్షించడం పోలీసులకు సులభం. అవసరమైతే ఆ ప్రాంతాన్ని పూర్తిగా మూసివేయడం కూడా సాధ్యమవుతుంది. చుట్టుపక్కల నివాస ప్రాంతాలు తక్కువగా ఉండటం వల్ల నిరసనకారులకు స్థానిక ప్రజల నుంచి ఆహారం, ఆశ్రయం వంటి సహాయం పొందే అవకాశాలు కూడా పరిమితంగా ఉంటాయి. అందువల్ల పెద్ద ఉద్యమాన్ని ఎక్కువ రోజులు కొనసాగించడం కష్టమని సూచిస్తోంది.
పాత నగరాలు నిరసనలకు ఎందుకు అనుకూలంగా ఉంటాయనే అంశాన్ని కూడా హాబ్స్‌బామ్ సిద్ధాంతాలు వివరిస్తాయి. పారిస్, లండన్ వంటి నగరాల్లో వీధులు, నివాస ప్రాంతాలు, వ్యాపార కేంద్రాలు సహజంగా విస్తరించాయి. ఇలాంటి ప్రాంతాల్లో నిరసనకారులు కాలినడకన వివిధ మార్గాల్లో కదలగలరు. స్థానిక ప్రజల నుంచి ఆహారం, ఆశ్రయం పొందే అవకాశం ఉంటుంది. పోలీసులకు ప్రతి మార్గాన్ని నియంత్రించడం కూడా కష్టమవుతుంది. ఢిల్లీ వంటి ప్రణాళికాబద్ధమైన నగరాల్లో మాత్రం విశాలమైన రోడ్లు, స్పష్టమైన ప్రాంత విభజనలు ఉండటంతో నిరసనలను అదుపులో ఉంచడం సులభమవుతుంది.
నగర నిర్మాణంతో పాటు అక్కడి సామాజిక పరిస్థితులు కూడా నిరసనలపై ప్రభావం చూపుతాయి. ఢిల్లీలో సంపన్నులు, పేదలు, వ్యాపారులు, అధికార వర్గాలు వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో నివసించడం వల్ల ప్రజలను ఒకే ఉద్యమం కింద సమీకరించడం కొన్నిసార్లు కష్టమవుతుంది. దీనికి భిన్నంగా ముంబైలో జనసాంద్రత ఎక్కువగా ఉండటం, వివిధ సామాజిక వర్గాలు కలిసిమెలిసి నివసించడం వల్ల నిరసనకారులు పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజల దృష్టిని ఆకర్షించగలరని అభిప్రాయం.
మొత్తంగా, జంతర్ మంతర్ నిరసనలకు అనుకూలమైన ప్రదేశం కాదనే విశ్లేషణ వెనుక నగర నిర్మాణం, పోలీసుల నియంత్రణ సామర్థ్యం, ప్రజల సమీకరణ వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. అయితే, ప్రజా ఉద్యమాలకు అసలైన బలం ప్రజల భాగస్వామ్యం, రాజకీయ పరిస్థితుల నుంచే వస్తుంది. నిరసనలకు ఏ ప్రదేశం అనుకూలమైనదనే ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పేటప్పుడు భౌగోళిక పరిస్థితులతో పాటు ప్రజల సంకల్పాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.