2001 జూలై. భారత్–పాకిస్థాన్ సంబంధాలు తీవ్ర అనుమానాలు, అవిశ్వాసం, చేదు అనుభవాలతో నిండిపోయిన కాలం. కార్గిల్ యుద్ధం జరిగి రెండేళ్లు మాత్రమే అయ్యింది. ఆ యుద్ధానికి ప్రధాన వ్యూహకర్తగా భావించబడిన జనరల్ పర్వేజ్ ముషారఫ్ అప్పటికే పాకిస్థాన్ అధికారంలో ఉన్నారు.
అలాంటి పరిస్థితుల్లోనే అప్పటి భారత ప్రధాని అటల్ బిహారీ వాజ్పేయి ఒక సాహసోపేతమైన నిర్ణయం తీసుకున్నారు.
2001 మే 23న తన సహచరులైన హోంమంత్రి ఎల్.కే. అద్వానీ, విదేశాంగ–రక్షణ మంత్రి జస్వంత్ సింగ్లతో భోజన సమయంలో వాజ్పేయి ఒక ప్రశ్న అడిగారు:
ఇక మనం ఏం చేయాలి?
ఆ ప్రశ్న పాకిస్థాన్తో సంబంధాల గురించే.
అదే రోజు భద్రతా వ్యవహారాల కేబినెట్ కమిటీ సమావేశమైంది. కొద్ది గంటల్లోనే ముషారఫ్ను భారత్కు చర్చలకు ఆహ్వానిస్తూ పాకిస్థాన్కు ఆహ్వానం వెళ్లింది.
రెండు నెలల తరువాత, ఈ ఆహ్వానం చరిత్రలో నిలిచిపోయిన ఆగ్రా శిఖరాగ్ర సమావేశానికి దారితీసింది. 2001 జూలై 14 నుంచి 16 వరకు జరిగిన ఈ సమావేశం ప్రారంభమైనప్పుడు భారత్–పాకిస్థాన్ సమస్యలకు ఒక పరిష్కారం దొరకవచ్చనే ఆశలు చిగురించాయి.
కానీ చివరకు చర్చలు విఫలమయ్యాయి. ముషారఫ్ తన పర్యటనను మధ్యలోనే ముగించుకుని పాకిస్థాన్కు తిరిగి వెళ్లిపోయారు. ఆ తరువాత ఇరు దేశాల సంబంధాలు మరింత దిగజారాయి.
ఇప్పుడు, 25 ఏళ్ల తరువాత కూడా ఇరు దేశాల మధ్య అధికారిక చర్చలు దాదాపు నిలిచిపోయిన సమయంలో, ఆగ్రా సమావేశం ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్నను ముందుకు తెస్తోంది:
అవిశ్వాసం చాలా లోతుగా ఉన్నప్పుడు చర్చలు నిజంగా మార్పు తీసుకురాగలవా? లేక అవి కేవలం మరో విఫల ప్రయత్నంగా మిగిలిపోతాయా?
వాజ్పేయి సాహసం… కానీ సన్నాహాలు సరిపోలేదా?
ఆగ్రా సమావేశంలో పాల్గొన్న కొందరు అధికారులు, అప్పటి పరిణామాలను దగ్గరగా గమనించిన వారు ఒక విషయాన్ని స్పష్టంగా చెబుతున్నారు.
ఆగ్రా సమావేశం లక్ష్యం చాలా పెద్దది. అదే దాని బలహీనతగా మారింది.
అప్పటి వాజ్పేయి వ్యక్తిగత కార్యదర్శి, తరువాత పాకిస్థాన్లో భారత హైకమిషనర్గా పనిచేసిన అజయ్ బిసారియా అభిప్రాయం ప్రకారం, సమావేశానికి ముందు ఇరు దేశాల అధికారులు మరింత సన్నాహాలు చేయాల్సి ఉంది.
ఆయన మాటల్లో చెప్పాలంటే, “ముందుగా ఇరు దేశాల బృందాలు పలుమార్లు పరస్పరం చర్చించి, సమావేశానికి పునాది సిద్ధం చేయాల్సింది. కానీ ‘జనరల్ ఏం చేస్తాడో చూద్దాం’ అన్న ధోరణితో సమావేశాన్ని ప్రారంభించారు. వైఫల్యానికి విత్తనం అక్కడే పడింది.”
అప్పటి జస్వంత్ సింగ్ కార్యాలయంలో పనిచేసిన, తరువాత పాకిస్థాన్లో భారత రాయబారిగా ఉన్న టి.సి.ఏ. రాఘవన్ కూడా ఇదే అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు.
ఆయన దృష్టిలో ఆగ్రా సమావేశం “కోల్పోయిన అవకాశం”. అదే సమయంలో అది తగినంత రాజకీయ, దౌత్యపరమైన సన్నాహాలు లేకుండా జరిగిన సమావేశం కూడా.
అయితే, ఆ సమావేశం ప్రాధాన్యతను మాత్రం ఎవరూ తక్కువ చేసి చూడలేరు.
కార్గిల్ యుద్ధం, కాందహార్ విమాన హైజాక్ వంటి రెండు తీవ్ర పరిణామాలు జరిగిన తరువాత కూడా వాజ్పేయి ముషారఫ్ను భారత్కు ఆహ్వానించడం అసాధారణమైన ధైర్యం.
వాజ్పేయి భవిష్యత్తును చూశారు… ముషారఫ్ గతాన్ని మోశారు
ఆగ్రా చర్చలు భారత్–పాకిస్థాన్ నేతల మధ్య ఉన్న మౌలిక తేడాను కూడా బయటపెట్టాయని అప్పటి భారత విదేశాంగ శాఖలో కీలక బాధ్యతలు నిర్వహించిన వివేక్ కట్జు చెప్పారు.
ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం:
వాజ్పేయి ఒక రాజనీతిజ్ఞుడిగా భవిష్యత్తును చూశారు.
ముషారఫ్ మాత్రం తాను ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న సైనిక వ్యవస్థకు ఉన్న పాత ఆలోచనల బంధంలోనే చిక్కుకుపోయారు.
ఇదే తేడా చివరకు చర్చలపై ప్రభావం చూపింది.
లాహోర్ బస్ యాత్ర తర్వాత కార్గిల్ ద్రోహం
వాజ్పేయి పాకిస్థాన్తో శాంతి చర్చలకు ముందడుగు వేయడం కొత్త విషయం కాదు.
1999లో ఆయన బస్సులో లాహోర్కు వెళ్లారు. ఆ పర్యటన భారత్–పాకిస్థాన్ సంబంధాల్లో కొత్త అధ్యాయానికి నాంది పలికింది. కానీ కొద్ది నెలలకే కార్గిల్ యుద్ధం ఆ ఆశలను ఛిద్రము చేసింది.
అదే ఏడాది డిసెంబర్లో IC-814 విమానం కాందహార్కు హైజాక్ కావడం పరిస్థితులను మరింత విషమం చేసింది.
దీంతో వాజ్పేయి ప్రభుత్వం స్పష్టమైన వైఖరిని తీసుకుంది:
సరిహద్దు దాటి ఉగ్రవాదానికి పాకిస్థాన్ మద్దతు నిలిపే వరకు చర్చలు ఉండవు.
అయితే వాజ్పేయి పూర్తిగా తలుపులు మూసివేయలేదు.
2000 నవంబర్లో రంజాన్ సందర్భంగా జమ్మూ–కశ్మీర్లో ఉగ్రవాద వ్యతిరేక చర్యలకు ఆరు నెలల ఏకపక్ష కాల్పుల విరమణ ప్రకటించారు.
2001 జనవరి 1న కేరళలోని కుమరకోంలో విశ్రాంతి తీసుకుంటూ పాకిస్థాన్తో మళ్లీ సంబంధాలు మెరుగుపరచాల్సిన అవసరంపై ఆలోచనలు రాశారు.
ఆ తరువాత మే నెలలో ఆయన తన సహచరులను అడిగిన ప్రశ్న:
ఇక మనం ఏం చేయాలి?
అదే ప్రశ్న ఆగ్రా సమావేశానికి దారితీసింది.
ముషారఫ్ను భారత్కు ఆహ్వానిద్దామని అద్వానీ సూచన
వాజ్పేయి ప్రశ్నకు ఎల్.కే. అద్వానీ ఇచ్చిన సమాధానం:
“అటల్జీ… జనరల్ను భారత్కు చర్చలకు ఆహ్వానించండి.”
లాహోర్ పర్యటన విఫలమైనా, అది ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రశంసలు పొందిందని అద్వానీ వాజ్పేయికి గుర్తుచేశారు.
ఆయన అభిప్రాయం ప్రకారం, ముషారఫ్ను భారత్కు ఆహ్వానించడం కూడా ఒక గొప్ప రాజనీతిజ్ఞతగా భావించబడేది.
మొదట సమావేశానికి గోవాను వేదికగా ప్రతిపాదించారు. అయితే వాజ్పేయి ఆగ్రాను ఎంచుకున్నారు.
జూన్ 19న అధికారిక ప్రకటన వెలువడింది.
ముషారఫ్ జూలై 14 నుంచి 16 వరకు భారత్లో పర్యటించనున్నారు. ఢిల్లీలో స్వాగతం, ఆగ్రాలో చర్చలు, అజ్మీర్ షరీఫ్ సందర్శన—ఇవన్నీ కార్యక్రమంలో భాగంగా ఉన్నాయి.
భారత్ అనేక నమ్మక నిర్మాణ చర్యలను కూడా ప్రకటించింది:
- భారత సాంకేతిక విద్యాసంస్థల్లో పాకిస్థాన్ విద్యార్థులకు స్కాలర్షిప్లు
- పాకిస్థాన్ కవులు, రచయితలు, కళాకారులు, విద్యావేత్తలకు ఆహ్వానాలు
- పాకిస్థాన్ ఖైదీల విడుదల
- కొన్ని వాణిజ్య సుంకాల తగ్గింపు
ఇది కేవలం రాజకీయ సమావేశం కాదు—ప్రజల మధ్య సంబంధాలను కూడా మెరుగుపరచాలనే ప్రయత్నం.
ఢిల్లీలో ముషారఫ్… గతాన్ని గుర్తుచేసుకున్న పర్యటన
భారత్కు వచ్చిన ముషారఫ్ మొదట తన కుటుంబానికి చెందిన పాత ఇంటిని చూడటానికి ఢిల్లీలోని నహర్వాలి గలీకి వెళ్లారు.
1947 వరకు ఆయన కుటుంబం అక్కడే నివసించింది. దేశ విభజన సమయంలో ముషారఫ్ చిన్న వయసులోనే పాకిస్థాన్కు వెళ్లారు.
ఆ తరువాత ఆయన రాజ్ఘాట్ను సందర్శించారు.
ఎల్.కే. అద్వానీతో సమావేశమైనప్పుడు ఇద్దరూ కరాచీలోని ఒకే పాఠశాలలో చదివిన విషయాన్ని గుర్తుచేసుకున్నారు.
భారత్, పాకిస్థాన్లలో విభజనకు ముందు కుటుంబ మూలాలు ఉన్న ప్రజలు సులభంగా ఇరు దేశాల మధ్య ప్రయాణించగలగాలని అద్వానీ ఆకాంక్షించారు.
అయితే సమావేశంలో త్వరగానే అసలు సమస్యలు ముందుకు వచ్చాయి.
అద్వానీ, అండర్వరల్డ్ డాన్ దావూద్ ఇబ్రహీంను భారత్కు అప్పగించాలని కోరినట్లు చెబుతారు.
ముషారఫ్ తీవ్రంగా స్పందిస్తూ:
“దావూద్ ఇబ్రహీం పాకిస్థాన్లో లేడు” అని స్పష్టం చేశారు.
భారత్లో జరుగుతున్న ఉగ్రదాడుల విషయాన్ని అద్వానీ ప్రస్తావించగా, ముషారఫ్ మాత్రం వెంటనే కశ్మీర్ అంశాన్ని “ప్రధాన సమస్య” గా ముందుకు తెచ్చారు.
ఆ క్షణమే చర్చల భవిష్యత్తుకు ఒక సంకేతం కనిపించింది.
చివరికి అదే కశ్మీర్ అంశం ఆగ్రా చర్చలను కూల్చివేసింది.
ఆగ్రాలో అసలు పోరు: కశ్మీర్ లేదా ఉగ్రవాదం?
ఆగ్రాలో భారత బృందానికి వాజ్పేయి నాయకత్వం వహించారు. ఆయనతో పాటు అద్వానీ, జస్వంత్ సింగ్, యశ్వంత్ సిన్హా, మురసోలి మారన్, జాతీయ భద్రతా సలహాదారు బ్రజేష్ మిశ్రా తదితరులు ఉన్నారు.
పాకిస్థాన్ తరఫున ముషారఫ్ బృందం పాల్గొంది.
ఇరు దేశాల నేతల మధ్య ముఖాముఖి సమావేశాలు జరిగాయి.
కశ్మీర్, సరిహద్దు దాటి ఉగ్రవాదం, అణు ప్రమాదాన్ని తగ్గించడం, ఖైదీల విడుదల, వాణిజ్య సంబంధాలు వంటి అంశాలపై చర్చలు జరిగాయి.
కానీ ఇరు దేశాల ప్రాధాన్యతలు భిన్నంగా ఉన్నాయి.
భారత్: ముందుగా సరిహద్దు దాటి ఉగ్రవాదం ఆగాలి.
పాకిస్థాన్: కశ్మీర్ సమస్యనే ప్రధాన అంశంగా గుర్తించాలి.
ఇదే ప్రధాన విభేదం.
భారత్కు ఉగ్రవాదం భద్రతా సమస్య. పాకిస్థాన్కు కశ్మీర్ రాజకీయ సమస్య.
ఈ రెండు దృక్కోణాలు ఒకే ప్రకటనలో కలిసిపోలేకపోయాయి.
చివరికి ఎందుకు విఫలమైంది?
ఆగ్రా సమావేశం విఫలమవడానికి అనేక కారణాలు ఉన్నాయి.
మొదటిది—పరస్పర అవిశ్వాసం.
కార్గిల్ యుద్ధం తర్వాత భారత్కు ముషారఫ్పై నమ్మకం లేదు.
రెండవది—ఉగ్రవాదంపై స్పష్టమైన హామీ లేకపోవడం.
పాకిస్థాన్ కశ్మీర్లోని సమస్యను ప్రధానంగా ప్రస్తావిస్తూ ఉండగా, భారత్ సరిహద్దు దాటి ఉగ్రవాదాన్ని నిలిపివేయాలని కోరింది.
మూడవది—చర్చల ముందస్తు సన్నాహాలు తగినంతగా లేకపోవడం.
నేతలు నేరుగా సమావేశమయ్యారు. కానీ వారి మధ్య ఉన్న విభేదాలను ముందుగానే అధికారులు పూర్తిగా పరిష్కరించలేకపోయారు.
అందుకే, చివరి దశలో ఒక సంయుక్త ప్రకటన కూడా వెలువడలేదు.
ముషారఫ్ తన పర్యటనను ముగించుకుని పాకిస్థాన్కు తిరిగి వెళ్లిపోయారు.
ఆగ్రా సమావేశం చరిత్రలో ఒక “విఫలమైన శాంతి ప్రయత్నం”గా మిగిలిపోయింది.
25 ఏళ్ల తరువాత ఆగ్రా ఇచ్చే ప్రధాన పాఠం
ఆగ్రా సమావేశం పూర్తిగా విఫలమైందని చెప్పడం సులభం.
కానీ దాని వెనుక ఉన్న ప్రయత్నాన్ని మాత్రం విస్మరించలేం.
కార్గిల్ యుద్ధం, కాందహార్ హైజాక్ వంటి చేదు అనుభవాల తరువాత కూడా వాజ్పేయి చర్చలకు తలుపులు తెరిచారు.
అది ఒక ముఖ్యమైన సందేశం:
యుద్ధం తర్వాత కూడా శాంతికి అవకాశం ఉంటుంది.
కానీ శాంతి చర్చలకు కేవలం రాజకీయ ధైర్యం సరిపోదు.
నమ్మకం, సిద్ధత, పరస్పర గౌరవం, స్పష్టమైన హామీలు కూడా అవసరం.
ఆగ్రా సమావేశం మరో నిజాన్ని కూడా చెబుతుంది:
చర్చలు విఫలమైనా, చర్చల అవసరం అంతరించిపోదు.
అయితే భారత్–పాకిస్థాన్ వంటి సంబంధాల్లో చర్చలు జరగాలంటే కేవలం నేతలు ఒకే గదిలో కూర్చోవడం సరిపోదు.
వారి వెనుక ఉన్న వ్యవస్థలు, సైనిక సంస్థలు, రాజకీయ వర్గాలు, ప్రజాభిప్రాయాలు—అన్నీ కూడా కొంతవరకు ఒకే దిశలో కదలాలి.
లేకపోతే, ఒక గొప్ప సమావేశం కూడా చివరికి ఒక గొప్ప కోల్పోయిన అవకాశంగా మిగిలిపోతుంది.
ఆగ్రా సమావేశం 25 ఏళ్ల తరువాత కూడా చెప్పే పాఠం ఇదే:
శాంతి కోసం తలుపు తెరవడం ధైర్యం.
కానీ ఆ తలుపు దాటి కలిసి నడవడానికి నమ్మకం కావాలి.