ఒకప్పుడు ఢిల్లీలోని జంతర్ మంతర్ వద్ద అన్నా హజారే చేపట్టిన నిరాహార దీక్ష దేశవ్యాప్తంగా సంచలనం సృష్టించింది. అవినీతికి వ్యతిరేకంగా ఆయన చేపట్టిన ఉద్యమానికి ప్రజల నుంచి అపూర్వమైన మద్దతు లభించింది. రాజకీయ పార్టీలు కూడా ఆ ఉద్యమాన్ని పట్టించుకోక తప్పలేదు. చివరకు ప్రభుత్వం చర్చలకు దిగింది.
ఇప్పుడు అదే జంతర్ మంతర్ వద్ద సోనమ్ వాంగ్చుక్ నిరాహార దీక్ష చేస్తున్నారు. ఆయన కూడా ప్రజా సమస్యలపైనే పోరాడుతున్నారు. అయితే ఈసారి పరిస్థితి పూర్తిగా భిన్నంగా కనిపిస్తోంది. ఒకప్పుడు అన్నా హజారే దీక్షకు లభించినంత రాజకీయ, ప్రజా మద్దతు వాంగ్చుక్కు కనిపించడం లేదు.
అప్పటి అన్నా… ఇప్పటి వాంగ్చుక్
అన్నా హజారే ఉద్యమం సాగిన సమయంలో భారతీయ జనతా పార్టీ ప్రధాన ప్రతిపక్షంగా ఉండేది. అప్పటి ప్రభుత్వం మీద విమర్శలు చేస్తూ, అన్నా ఉద్యమానికి బీజేపీ బహిరంగంగా మద్దతు ఇచ్చింది. ఆ ఉద్యమం రాజకీయంగా కూడా బలపడటానికి ఇది ఒక కారణమైంది.
కానీ ఇప్పుడు సోనమ్ వాంగ్చుక్ దీక్ష చేస్తున్న సమయంలో పరిస్థితి మారిపోయింది. ప్రతిపక్షం ఉన్నప్పటికీ, అన్నా ఉద్యమం సమయంలో కనిపించినంత ఏకతాటిపై నిలిచిన రాజకీయ మద్దతు వాంగ్చుక్కు లభించడం లేదు.
ఇది కేవలం ఒక వ్యక్తి దీక్షకు మద్దతు లభించడమా, లభించకపోవడమా అనే ప్రశ్న కాదు. దేశంలో ప్రజాస్వామ్య ఉద్యమాల స్వరూపం ఎలా మారిపోయిందన్న ప్రశ్న కూడా.
ప్రజల స్పందన ఎందుకు మారింది?
అన్నా హజారే ఉద్యమం జరిగిన సమయంలో అవినీతి, లోక్పాల్ వంటి అంశాలు సాధారణ మధ్యతరగతి ప్రజలను నేరుగా ప్రభావితం చేస్తున్నాయని భావన బలంగా ఉండేది. సోషల్ మీడియా కూడా అప్పుడే ఎదుగుతున్న దశలో ఉండటంతో, ప్రజలు వీధుల్లోకి వచ్చి ఉద్యమంలో ప్రత్యక్షంగా పాల్గొన్నారు.
ఇప్పుడు సోషల్ మీడియా విస్తృతంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా ఉద్యమాలు మాత్రం మరింత విభజితంగా మారాయి. ప్రతి సమస్యకు ఒక ప్రత్యేక వర్గం స్పందిస్తోంది. ఒక ఉద్యమం దేశవ్యాప్తంగా సామూహిక ఆగ్రహంగా మారడం అంత సులభం కాదు.
సోనమ్ వాంగ్చుక్ దీక్షకు యువత, విద్యార్థులు, పౌర సమాజంలోని కొంతమంది మద్దతు ఇస్తున్నారు. అయినప్పటికీ, అది అన్నా హజారే ఉద్యమంలా దేశవ్యాప్త ప్రజా ఉప్పెనగా మారలేదు.
దీక్ష మారింది కాదు… కాలం మారింది
అన్నా హజారే, సోనమ్ వాంగ్చుక్ ఇద్దరూ నిరాహార దీక్షను ఒక నైతిక ఆయుధంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. ప్రజల మనస్సాక్షిని మేల్కొలపాలని ప్రయత్నిస్తున్నారు.
కానీ ఒకప్పుడు నిరాహార దీక్షకు ఉన్న రాజకీయ, నైతిక ప్రభావం ఇప్పుడు అంతగా కనిపించడం లేదు. ప్రభుత్వాలు కూడా ఇలాంటి ఉద్యమాలను ఎదుర్కొనే విషయంలో మరింత అనుభవం సంపాదించాయి. మీడియా దృష్టి అనేక అంశాల మధ్య విభజితమైంది. ప్రజల దృష్టి కూడా ఒక్క సమస్యపై ఎక్కువకాలం నిలవడం కష్టంగా మారింది.
అందుకే వాంగ్చుక్ దీక్షను కేవలం ఆయన వ్యక్తిగత పోరాటంగా చూడటం సరైంది కాదు. ఇది భారత ప్రజాస్వామ్యంలో వచ్చిన మార్పులకు ఒక ప్రతిబింబం.
అసలు ప్రశ్న
అన్నా హజారే దీక్ష సమయంలో ప్రభుత్వం చివరకు చర్చలకు వచ్చింది. ఇప్పుడు సోనమ్ వాంగ్చుక్ దీక్ష కొనసాగుతున్నప్పటికీ, అదే స్థాయిలో రాజకీయ స్పందన కనిపించడం లేదు.
అయితే ప్రజాస్వామ్యంలో ఒక ఉద్యమం విజయవంతమైందా లేదా అన్నది కేవలం జనసమూహాల సంఖ్యతో నిర్ణయించలేం. ఒక వ్యక్తి తన నమ్మకానికి కట్టుబడి, ప్రజా సమస్య కోసం తన ప్రాణాన్నే పణంగా పెట్టడం కూడా ప్రజాస్వామ్యానికి ఒక ముఖ్యమైన పరీక్ష.
అన్నా హజారే ఉద్యమం మనకు ఒక విషయం గుర్తుచేస్తుంది – ప్రజా ఒత్తిడి రాజకీయాలను మార్చగలదు.
సోనమ్ వాంగ్చుక్ దీక్ష మరో ప్రశ్నను మన ముందుంచుతోంది – ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రజల స్వరం వినిపించడానికి ఇప్పుడు ఇంకా ఎంత పెద్ద ఉద్యమం అవసరం?
జంతర్ మంతర్ మారలేదు. నిరాహార దీక్ష అనే ఆయుధం కూడా మారలేదు. కానీ వాటిని చూసే రాజకీయ వ్యవస్థ, మీడియా, ప్రజలు — మారిపోయారు.
అందుకే అన్నా హజారే, సోనమ్ వాంగ్చుక్ల దీక్షలు కేవలం రెండు నిరసనలు కావు. అవి రెండు కాలాల భారత ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రతిబింబాలు.